8 Kasım Dünya Şehircilik Günü 2025 Notu:
Sokaklar taşıtlar için değil, öncelikle yayalar için tasarlanmalıdır!
Planlama ve Kentsel Tasarım ile Başarabiliriz!
Son zamanlarda birçok belediyenin, kent içi sokaklarda gerçekleştirdiği “asfaltlama” çalışmalarını “iyi belediyecilik” veya “çok iyi işler yapıyoruz” başlıklarıyla duyurmasına tanık oluyoruz.
Evet kentlerimizde yolların asfaltlanması bir ihtiyaç ve gereklilik olabilir. Ancak günümüz kentlerinin en temel ihtiyacı, yalnızca araç odaklı yol onarımları değil; insan odaklı, bütüncül ve sürdürülebilir sokak tasarımlarıdır.
Birçok belediye, sokak iyileştirmesini yalnızca asfaltlama ve yol genişletme çalışmalarıyla özdeşleştirmektedir. Bu yaklaşım kısa vadede taşıt ulaşımını kolaylaştırsa da uzun vadede otomobil bağımlılığını artırmakta, toplumsal yaşamı zayıflatmakta ve sürdürülebilirlik hedefleriyle çelişmektedir.
Belediyeler tarafından yürütülen tekdüze asfaltlama çalışmaları, sokakları yalnızca motorlu taşıtların kullanımına yönelik olarak “iyileştirmekte”, fakat kamusal yaşamın asli aktörleri olan yayalar ve bisikletliler için herhangi bir kazanım sağlamamaktadır.
Bu tür müdahaleler, kentsel mekânın sosyal, ekolojik ve kültürel boyutlarını göz ardı ederek, sokakları salt bir ulaşım koridoruna indirgemektedir.
Oysa çağdaş kentsel tasarım anlayışına göre, sokaklar yalnızca birer trafik yolu değil, gündelik yaşamın paylaşılan mekânlarıdır.
Özellikle konut alanlarında sokaklar, çocukların oynadığı, komşuların karşılaşıp sosyalleştiği, insanların yürüyerek ya da bisikletle güvenle hareket edebildiği, kent ekosistemine katkı sağlayan yeşil dokunun yaşam bulduğu alanlardır.
Bu nedenle sokaklarda önceliğin taşıtlara değil, yayalara, bisikletlilere ve mahalle yaşamına verilmesi gerekir. Sürdürülebilir dolaşım, özel araç değil, yaya, bisiklet ve toplu taşıma odaklı planlama ile mümkündür.
Konutların yoğunlukta olduğu mahallelerde, uluslararası literatürde “residential street / konut sokağı” olarak tanımlanan yaklaşımlarla tasarım yapılması büyük önem taşır.
Bu anlayış; paylaşımlı düzenlemeler, yavaşlatılmış trafik, güvenli geçişler, geniş kaldırımlar, bisiklet yolları, oturma ve buluşma alanları, ağaçlandırmalar ve çocuk dostu düzenlemelerle, sokakları sadece ulaşım için değil, aynı zamanda yaşam için de “iyileştirmeyi” hedefler.
Dolayısıyla, gerçek anlamda bir kentsel iyileştirme, “iyi belediyecilik” ya da “başarılı sokak düzenlemesi”, araç odaklı asfaltlama uygulamalarıyla değil; insan odaklı, sosyal bütünleşmeyi güçlendiren ve ekolojik sürdürülebilirliği gözeten sokak tasarımları ile mümkündür.
Bu yaklaşım, çağdaş kentsel tasarım kuramının en temel ilkelerinden birini oluşturmaktadır. Bir başka deyişle, çağdaş kentsel tasarım kuramı, sokakların yalnızca taşıt ulaşımına hizmet eden altyapılar değil; toplumsal yaşamın, sosyal bütünleşmenin ve ekolojik sürdürülebilirliğin temel bileşenleri olduğunu vurgulamaktadır.
Bu bağlamda, sürdürülebilir ve çağdaş bir sokak tasarımının gerçekleştirilmesi için aşağıdaki öneriler öne çıkmaktadır:
1. Yaya ve Bisiklet Önceliği: Sokak tasarımında öncelik motorlu taşıtlardan yayalara ve bisikletlilere kaydırılmalı; geniş kaldırımlar, bisiklet yolları, güvenli geçiş noktaları ve erişilebilir yaya düzenlemeleri sağlanmalıdır.
2. “Konut Sokağı” Yaklaşımı: Özellikle konut bölgelerinde, “residential streets” anlayışıyla tasarlanmış, düşük hız limitine sahip, yaya ve çocuk dostu, yeşil dokuyla bütünleşmiş ve sosyal karşılaşmalara olanak veren sokak düzenlemeleri yaygınlaştırılmalıdır.
3. Toplu Taşımanın Güçlendirilmesi: Sokak ölçeğindeki yaya ve bisiklet odaklı düzenlemeler, kent ölçeğinde güçlü bir toplu taşıma altyapısı ile desteklenmeli; otomobil bağımlılığını azaltan, erişilebilir ve güvenilir toplu taşıma politikaları geliştirilmelidir.
4. Yeşil ve Ekolojik Entegrasyon: Sokakların yalnızca ulaşım aksı değil, aynı zamanda mikro-iklim düzenleyici, karbon yutucu ve biyolojik çeşitliliği destekleyici ekolojik altyapılar olduğu kabul edilmeli; gölgelik sağlayan ağaçlar, yağmur suyu yönetimi ve yeşil alan bütünleşmesi sağlanmalıdır.
5. Katılımcı Planlama: Sokak tasarımları, mahalle ölçeğinde yaşayanların aktif katılımıyla geliştirilmelidir. Kullanıcıların gündelik ihtiyaçları, sosyo-kültürel pratikleri ve yerel deneyimleri, karar alma süreçlerine entegre edilmelidir.
6. Sürdürülebilirlik Kriterleri: Belediyelerin sokak iyileştirmeleri, sadece mühendislik hizmetleri bağlamında değil, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ile uyumlu sosyal, çevresel ve ekonomik göstergeler üzerinden değerlendirilmelidir.
Sonuç olarak, “iyi belediyecilik”, asfaltlama yoluyla taşıt odaklı düzenlemeler yapmak değil; insan odaklı, erişilebilir, ekolojik ve sosyal bütünleşmeyi güçlendiren sokaklar tasarlamaktır.
Sokakların bu yönde yeniden tanımlanması, kentlerimizin sürdürülebilir geleceği ve toplumsal refahı için bir zorunluluktur.
Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları kapsamında, kentlerde kapsayıcı, güvenli, dayanıklı ve sürdürülebilir yaşam alanları oluşturulması taahhüt edilmiştir; bu bağlamda sokaklarımızın doğru, taşıt öncelikli değil insan öncelikli olarak tasarlanması büyük önem taşımaktadır.
Dünya Şehircilik Günü’nün “Planlamayla Yapabiliriz!” olarak belirlenmiş olan 2025 temasını bu noktadan ele alarak, planlama ve bağlantılı olarak kentsel tasarımın, sürdürülebilir, eşitlikçi ve dayanıklı şehirler ve topluluklar inşa etmedeki önemli rolünü yeniden düşünmemiz, ve bu konuyu tüm yerel yönetimlerin gündemine taşıyarak takipçisi olmamız, mesleki sorumluluklarımız arasındadır.
Kentsel alanlarının canlandırılması konusunda önde gelen bir otorite ve yaşanabilirlik, akıllı büyüme ve şehrin geleceği konusunda önde gelen düşünürlerden olan Fred Kent’in söylediği şekliyle: “Eğer şehirleri arabalar ve trafik için planlarsanız, arabalar ve trafiğiniz olur. Eğer insanlar ve mekanlar için planlarsanız, daha fazla insanınız ve mekanınız olur”
İşte bu yüzden, sokaklar taşıtlar için değil, öncelikle yayalar için tasarlanmalıdır ve bu, doğru planlama ve tasarım ile mümkündür!
Prof. Dr. Şebnem Hoşkara
Doğu Akdeniz Üniversitesi,Kentsel Araştırma ve Geliştirme Merkezi Başkanı
